Okuma
8. Sınıf · Türkçe · 1. Ünite · 9 sayfa
1. Sözcükte Anlam ve Çok Anlamlılık
Sözcüklerin zamanla kazandığı farklı anlamları ve kullanım alanlarını anlamak, okuduğunu anlama becerisinin temelidir.
Temel Kavramlar
- Çok Anlamlılık
- Bir sözcüğün bağlama göre farklı anlamlar kazanmasıdır. (Örn: "Bakmak" kelimesinin ilgilenmek, beslemek, yönelmek gibi anlamlarda kullanılması).
Gerçek, Mecaz ve Terim Anlam:
- Gerçek Anlam
- Kelimenin akla gelen ilk, temel anlamıdır.
- Mecaz Anlam
- Kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır (Genellikle soyut ve niteldir).
- Terim Anlam
- Bilim, sanat, spor veya meslek alanlarına özgü kavramlardır.
- Somut ve Soyut Anlam
- Beş duyu organıyla algılanabilenler somut (hava, ses), zihinle algılananlar soyuttur (mutluluk, rüya).
- Nicel ve Nitel Anlam
- Ölçülebilen, sayılabilen özellikler nicel; ölçülemeyen, nitelik bildiren özellikler niteldir.
Sözcük İlişkileri ve Grupları
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Eş Anlam (Anlamdaş) | Yazılış farklı, anlam aynı (Savaş-Harp, Zirve-Doruk). |
| Zıt Anlam (Karşıt) | Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcükler (Gülmek-Ağlamak). |
| Eş Sesli (Sesteş) | Yazılış aynı, anlam tamamen farklı (Yüz, Çay, Kır). |
| Yansıma Sözcükler | Doğadaki seslerin taklit edilmesi (Çat, Pat, Hav, Miyav). |
| İkilemeler | Anlamı güçlendirmek için kullanılan kalıplar (Sıkı fıkı, tıkır tıkır, ileri geri). |
2. Cümlede Anlam İlişkileri ve Kavramlar
Cümle düzeyinde anlam, yargıların birbirine bağlanma biçimleri ve ilettikleri duygusal/düşünsel tonlar üzerinden incelenir.
Anlam İlişkileri
- Neden-Sonuç (Sebep-Sonuç)
- Eylemin gerçekleşme gerekçesi bellidir ve olay bitmiştir. (Örn: "Kar yağdığından yollar kapandı.")
- Amaç-Sonuç
- Eylemin bir hedef doğrultusunda yapıldığını bildirir; sonuç henüz belli değildir. "Amacıyla" ifadesiyle test edilebilir. (Örn: "Başarmak için çok çalışıyor.")
- Koşul-Sonuç
- Bir durumun gerçekleşmesinin başka bir duruma bağlı olmasıdır. (Örn: "Ödevini yaparsan dışarı çıkabilirsin.")
Anlatım Türleri
- Öznel Yargı
- Kişisel görüş, yorum ve kanıtlanamayan ifadeler içerir. (Örn: "İstanbul en yaşanabilir şehirdir.")
- Nesnel Yargı
- Herkesçe kabul edilen, kanıtlanabilir ve tarafsız bilgilerdir. (Örn: "Ankara Türkiye'nin başkentidir.")
Üslup, İçerik ve İşlev
- Üslup (Biçem)
- Yazarın "nasıl" anlattığıdır (dil seçimi, akıcılık, teknik).
- İçerik (Muhteva)
- Yazarın "ne" anlattığıdır (konu, tema, kahramanlar).
- İşlev
- Yazarın eseri "ne amaçla" yazdığıdır.
3. Karıştırılan Kavramlar ve İnce Ayrıntılar
Kaynak metinler, öğrencilerin sıklıkla karıştırdığı noktalar üzerinde özellikle durmaktadır:
- Tanımlama vs. Açıklama
- Tanımlama "Bu nedir?" sorusuna net cevap vermelidir. "Şiir duyguların dile getirildiği edebi türdür" bir tanımdır; ancak bir şeyin özelliğini söylemek tanım değildir.
- Azımsama vs. Küçümseme
- Azımsama miktar ve ölçüyle (sayısal) alakalıdır. Küçümseme ise bir kişiye veya duruma değer vermemek, alay etmektir (niteliksel).