Dil Bilgisi
8. Sınıf · Türkçe · 4. Ünite · 10 sayfa
1. Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ancak aldıkları eklerle isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Kaynaklarda fiilimsiler, ne tam bir fiil ne de tam bir isim oldukları için "deve kuşu" benzetmesiyle tanımlanır.
Fiilimsi Tespit Stratejisi
- Yüklemi (Lokomotifi) Bul
- Cümlenin yargısını tamamlayan yüklem belirlenir.
- Olumsuzluk Testi
- Geriye kalan kelimelerden "-ma/-me" olumsuzluk ekini alabilenler fiilimsidir.
- Çekimli Fiil Farkı
- Çekimli fiiller (örneğin: "çıktı") cümleyi bitirirken, fiilimsiler (örneğin: "çıkıp") yargıyı tamamlayamazlar.
Fiilimsi Türleri ve Ekleri
| Tür | Ekler (Kodlama) | Örnekler |
|---|---|---|
| İsim-Fiil | -ma, -ış, -mak (Mayışmak) | okumak, anlatış, yapmayı |
| Sıfat-Fiil | -an, -esi, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (Anası mezar dikecekmiş) | giren, tanıdık, gelecek (yıl), sararmış (yaprak) |
| Zarf-Fiil | -ken, -alı, -asite, -ince, -ip, -arak, -madan... | batınca, aşarak, bakmadan, gülüşünce |
Önemli Notlar:
- Kalıcı İsimler
- Bazı sözcükler fiilimsi eklerini alarak bir varlığın kalıcı adı olurlar (dondurma, çakmak, dolma, kazma). Bunlar artık fiilimsi değildir.
- Adlaşmış Sıfat-Fiil
- Sıfat-fiilin önündeki isim düştüğünde sıfat-fiil ismin yerini alır (Örnek: "Beğendiğim şarkılar" yerine "Beğendiklerim").
2. Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögelerini bulurken izlenmesi gereken hiyerarşik sıra YÖNT (Yüklem, Özne, Nesne, Tamlayıcılar) şeklindedir.
Temel Ögeler
- Yüklem (Lokomotif)
- Cümlenin en temel ögesidir. Olmadığı durumlarda "eksiltili cümle" oluşur. Deyimler, birleşik fiiller ve tamlamalar yüklem olduğunda bölünemez.
- Özne
- İşi yapan veya yargıya konu olan ögedir. Yükleme sorulan "Kim?" ve "Ne?" sorularıyla bulunur. Gerçek, gizli ve sözde özne çeşitleri mevcuttur.
Yardımcı Ögeler
- Nesne
- Öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir.
- Belirtili Nesne
- "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verir (i-hali).
- Belirtisiz Nesne
- Özne bulunduktan sonra sorulan "Ne?" sorusuna cevap verir.
- Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)
- "-e, -de, -den" eklerini alır. "Kime, kimde, kimden; nereye, nerede, nereden" sorularına cevap verir.
- Zarf Tamlayıcısı
- Yüklemi zaman, miktar, tarz ve sebep yönünden tamamlar. "Nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar" sorularıyla bulunur.
- Yapısal Kural
- Tamlamalar, deyimler ve fiilimsi grupları öge ayrımında asla bölünmez.
3. Fiil Çatısı
Fiil çatısı, yüklemi fiil olan cümlelerde aranır; isim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.
Özne-Yüklem İlişkisine Göre