Dil Bilgisi
7. Sınıf · Türkçe · 4. Ünite · 7 sayfa
1. Anlatım Bozuklukları (Anlama Dayalı Bozukluklar)
Anlatım bozuklukları, düşüncenin dil kurallarına uygun olarak ifade edilememesinden kaynaklanır. Kaynaklarda yer alan temel kategoriler ve örnekler aşağıda tablolaştırılmıştır:
Temel Anlatım Bozukluğu Türleri ve Örnekleri
| Bozukluk Türü | Hatalı Kullanım Örneği | Doğru Kullanım / Açıklama |
|---|---|---|
| Gereksiz Sözcük Kullanımı | "Uyurken gördüğü rüyayı anlattı" | Rüyalar zaten uyurken görülür; "gördüğü rüya" yeterlidir. |
| "Gizli sırlarını paylaştı" | Sır zaten gizlidir. | |
| "Geri iade etmek" | İade işlemi zaten "geri" yapılan bir eylemdir. | |
| Anlamca Çelişen Sözcükler | "Aşağı yukarı tam 10 kişi vardı" | "Aşağı yukarı" (olasılık) ve "tam" (kesinlik) bir arada kullanılamaz. |
| "Eminim gelmiştir sanırım" | Kesinlik ve ihtimal bildiren ifadeler çelişir. | |
| Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması | "Kiralar oldukça pahalıydı" | Kira pahalı olmaz, "yüksek" olur. Bir ürün pahalı olabilir. |
| "Saçları epey büyümüş" | Saç büyümez, "uzar". | |
| "Fidan ekmek" | Tohum ekilir, fidan "dikilir". | |
| Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması | "Uykulu yola çıkmak" | Yol uykulu değildir; "yola uykulu çıkmak" şeklinde olmalıdır. |
| "Ağrısız kulak delinir" | Delinen kulağın ağrısız olduğu değil, delme işleminin ağrısız olduğu vurgulanmalıdır. | |
| Deyim Yanlışları | "Haber alınca yüreğine ateş düştü" | İyi haber için "yüreğine su serpildi" denmelidir. |
| Mantık ve Sıralama Hataları | "Bırakın patates doğramayı, yemek bile yapamaz" | "Bırakın yemek yapmayı, patates bile doğrayamaz" (Zor olandan kolay olana sıralama). |
2. Fiiller: Anlam, Yapı ve Çekim
Fiiller (çekimli fiiller), iş, oluş ve hareket bildiren sözcüklerdir. Bir sözcüğün fiil olduğu, "-ma/-me" olumsuzluk eki veya "mak/mek" mastar eki getirilerek test edilebilir.
A. Anlamlarına Göre Fiiller
- İş (Kılıç) Fiilleri
- Öznenin iradesiyle gerçekleşen ve bir nesneyi etkileyen eylemlerdir. Başına "onu" kelimesi getirilebilir (Örn: okumak, sevmek, kırmak).
- Durum Fiilleri
- Öznenin içinde bulunduğu durumu bildirir, nesne almazlar. Başına "onu" kelimesi getirilemez (Örn: uyumak, oturmak, gülmek).
- Oluş Fiilleri
- Öznenin iradesi dışında gerçekleşen, zamanla meydana gelen doğal değişimleri ifade eder (Örn: büyümek, sararmak, paslanmak).
B. Fiilde Yapı
Fiiller yapı bakımından üç ana grupta toplanır:
- Basit Fiiller
- Yapım eki almamış, kök halindeki fiillerdir. Sadece çekim eki (kip ve şahıs) alabilirler (Örn: kalk-ar, oku-yor).
- Türemiş Fiiller
- İsim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir (Örn: su-sa-mak, çöz-ül-mek, göz-le-mek).
Birleşik Fiiller: En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşur:
- Yardımcı Eylemle Kurulanlar
- İsim + etmek, eylemek, olmak, kılmak (Örn: yardım etmek, kaybolmak). Ses olayı varsa bitişik yazılır (Örn: hissetti).
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller
- Genellikle deyimleşmiş ifadelerdir (Örn: göze girmek, başvurmak).
- Kurallı Birleşik Fiiller
- İki fiilin özel kurallarla birleşmesidir.
- Yeterlilik
- -ebilmek (Örn: yapabilir - Olumsuzu: yapamaz).
- Tezlik
- -ivermek (Örn: geliverdi).
- Sürerlik
- -edurmak, -ekalmak (Örn: bakakaldı).
- Yaklaşma
- -eyazmak (Örn: düşeyazdı - az kalsın düşüyordu).