Hücre ve Bölünmeler
7. Sınıf · Fen Bilimleri · 2. Ünite · 10 sayfa
1. Hücrenin Temel Yapısı ve Organizasyonu
Hücre, canlı bir organizmanın tüm fonksiyonlarını yerine getirebilen en küçük yapı taşıdır. Bir binanın tuğlaları veya bir logonun parçaları gibi, tüm canlılar hücrelerin birleşmesiyle meydana gelir.
1.1. Hücrenin Üç Temel Kısmı
Hücre yapısı genel olarak üç ana bölümde incelenir:
- Hücre Zarı
- Hücreyi dış etkilerden korur, şekil verir ve en önemlisi "seçici geçirgen" özelliği ile madde alışverişini kontrol eder. Canlı ve esnek bir yapıdadır.
- Sitoplazma
- Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, yumurta akı kıvamında, yarı akışkan ve çoğunluğu sudan oluşan bir maddedir. Yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştiği organeller bu yapıda bulunur.
- Çekirdek
- Hücrenin yönetim ve kalıtım merkezidir. İçerisinde canlıya ait tüm şifrelerin bulunduğu genetik materyal (DNA) yer alır.
1.2. Organeller ve Görevleri
Hücre içerisindeki her bir organel, belirli bir biyolojik görevi yerine getiren özelleşmiş yapılardır.
| Organel | Temel Görevi |
|---|---|
| Mitokondri | Hücrenin enerji santralidir; besinleri parçalayarak enerji (ATP) üretir. |
| Ribozom | Protein sentezi yapar; hücrenin en küçük organelidir. |
| Golgi Cisimciği | Salgı maddelerinin üretimi, paketlenmesi ve depolanmasından sorumludur. |
| Endoplazmik Retikulum | Hücre içi madde taşınımını sağlayan kanal sistemidir. |
| Koful | Atık, su ve besin maddelerinin depolandığı depodur. |
| Lizozom | Hücre içi sindirimi gerçekleştirir (Ağırlıklı olarak hayvan hücrelerinde). |
| Sentrozom | Hücre bölünmesi sırasında i ipliklerini oluşturur (Sadece hayvan hücrelerinde). |
| Kloroplast | Fotosentez yaparak besin ve oksijen üretir (Sadece bitki hücrelerinde). |
1.3. Bitki ve Hayvan Hücresi Arasındaki Farklar
Bitki ve hayvan hücreleri birçok ortak özelliğe sahip olsa da, yaşam biçimlerine göre farklılıklar gösterirler.
- Bitki Hücresi
- Genellikle köşeli yapıdadır. Hücre zarının dışında sert bir hücre duvarı (çeperi) bulunur. Kloroplast içerir. Kofulları büyük ve az sayıdadır.
- Hayvan Hücresi
- Genellikle yuvarlak/oval yapıdadır. Hücre duvarı bulunmaz. Sentrozom ve lizozom içerir. Kofulları küçük ve çok sayıdadır.
2. Genetik Materyal: DNA, Gen ve Kromozom
Hücrenin çekirdeğinde bulunan genetik materyaller, karmaşıklık düzeylerine göre hiyerarşik bir yapıda düzenlenmiştir.
- DNA (Deoksiribonükleik Asit)
- Hücrenin yönetici molekülüdür. Çift iplikli sarmal bir yapıdadır.
- Gen
- DNA üzerindeki belirli görev birimleridir; göz rengi, boy uzunluğu gibi kalıtsal özellikleri belirler.
- Kromozom
- DNA’nın özel proteinlerle birleşerek oluşturduğu, bölünme sırasında belirginleşen yapılardır. İnsanlarda 46 kromozom (23'ü anneden, 23'ü babadan) bulunur.
- Nükleotit
- DNA'nın en küçük yapı birimidir.
Önemli Not: Farklı türdeki canlıların kromozom sayısının aynı olması (örneğin moli balığı ve insanın 46 kromozoma sahip olması) onların aynı gelişmişlik düzeyinde olduğunu göstermez. Gelişmişliği belirleyen, kromozom sayısı değil, kromozomların içindeki genetik şifrelerin içeriğidir.
3. Hücreden Organizmaya Gelişim Süreci
Çok hücreli canlıların oluşumu belirli bir düzen ve hiyerarşi içerisinde gerçekleşir:
- Hücre
- En küçük yapı birimi.
- Doku
- Benzer görevdeki hücrelerin bir araya gelmesi.
- Organ
- Farklı dokuların bir amaç için birleşmesi (Mide, kalp vb.).
- Sistem
- Organların ortak bir amaçla çalışması (Sindirim sistemi vb.).
- Organizma
- Tüm sistemlerin birleşimiyle oluşan canlı birey.