Dil Yapıları ve Söz Varlığı
6. Sınıf · Türkçe · 5. Ünite · 7 sayfa
1. Sözcük Kökleri
Kök, bir kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır. Bir parçanın kök sayılabilmesi için kelimenin bütünüyle anlam ilişkisinin bulunması zorunludur.
Anlam İlişkisi Kuralı: Örneğin "kalemliklerimiz" sözcüğünün kökü "kalem"dir. "Kal" veya "kale" parçaları anlamlı olsa da "kalem" ile bir anlam ilişkisi kurmadıkları için kök kabul edilemezler. Benzer şekilde "balıkçının" kelimesinin kökü "balık"tır; "bal" kelimesiyle balık arasında bir bağlantı yoktur.
Kök Türleri:
- İsim Kök
- "-mak / -mek" mastar eklerini alamayan köklerdir. (Örnek: kitap, defter, su, kalem, ağaç, balık).
- Fiil Kök
- İş, oluş veya hareket bildiren ve yanına "-mak / -mek" eki alabilen köklerdir. (Örnek: sev-, gez-, tanı-, oku-, yaz-, duy-, gül-, öp-).
2. Yapım Ekleri
Yapım ekleri, eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek ondan yeni bir sözcük türeten eklerdir. Zihinde canlanan kavram bu eklerle birlikte farklılaşır.
| Ek Türü | İşlevi ve Örnekleri |
|---|---|
| -cı / -ci / -cu / -cü | Meslek ve alışkanlık isimleri yapar: Arabacı, balıkçı, kitapçı, simitçi, işçi; yalancı, uykucu, inatçı, şakacı. |
| -lık / -lik / -luk / -lük | Soyut kavramlar, makam, alet veya yer isimleri yapar: Açlık, arkadaşlık (soyut); valilik, müdürlük (makam); kulaklık, tuzluk, gözlük (alet); ormanlık, samanlık (yer). |
| -ca / -ce / -ça / -çe | Dil isimleri, benzerlik veya görelik anlamı katar: Türkçe, Almanca (dil); çocukça (benzerlik); bence (görelik); güzelce, kolayca. |
| -cık / -cik | Küçültme, bitki, organ veya canlı isimleri yapar: Adacık, kedicik (küçültme); kızılcık (bitki); bademcik, elmacık (organ); gelincik (böcek/canlı). |
3. Çekim Ekleri
Çekim ekleri, sözcüğün anlamını değiştirmeyen, sadece anlamı genişleten veya kelimenin cümledeki işlevini düzenleyen eklerdir.
A. Çokluk Eki (-lar / -ler)
Temel görevi sözcüğe sayıca çokluk anlamı katmaktır (kalemler, evler). Ancak cümle içindeki kullanımına göre farklı anlamlar da kazandırabilir:
- Aile Anlamı
- "Aliler bize gelecek" (Ali ve ailesi).
- Soy/Sülale Anlamı
- "Osmanlılar adaletliydi."
- Saygı Anlamı
- "Müdür Beyler henüz gelmedi."
- Yaklaşıklık Anlamı
- "20 yaşlarında bir genç."
- Abartma Anlamı
- "Dünyalar onun oldu."
- Benzerlik Anlamı
- "Nice Mevlanalar yetişir."
- Zaman/Süreklilik Anlamı
- "Sabahları erken kalkar."
B. İyelik Ekleri