Evimiz Dünya
6. Sınıf · Sosyal Bilgiler · 2. Ünite · 8 sayfa
1. Doğal ve Beşeri Çevre Arasındaki İlişki
Doğal çevre (dağlar, nehirler, ovalar) ile beşeri çevre (binalar, köprüler, barajlar) arasında sürekli bir etkileşim mevcuttur. İnsan faaliyetleri doğayı şekillendirirken, doğa da yerleşim modellerini doğrudan belirler.
Yerleşme Tipleri ve Coğrafi Belirleyiciler
- Toplu Yerleşme
- Su kaynaklarının az ve yer şekillerinin düz olduğu bölgelerde görülür. İç Anadolu Bölgesi (örneğin Ankara, Konya) tipik bir örnektir. Evler su kaynakları etrafında birbirine yakındır.
- Dağınık Yerleşme
- Su kaynaklarının bol, yer şekillerinin engebeli ve tarım arazilerinin kısıtlı olduğu bölgelerde yaygındır. Karadeniz Bölgesi bu yerleşim tipinin merkezidir; evler birbirinden uzak ve yamaçlara yayılmış durumdadır.
Türkiye'nin İklim Çeşitliliği ve Etkenleri
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması (36-42 kuzey paralelleri), üç tarafının denizlerle çevrili olması ve yükseltinin batıdan doğuya artması iklim çeşitliliğini sağlar.
| İklim Tipi | Görüldüğü Yerler | Özellikleri | Bitki Örtüsü / Konut Tipi |
|---|---|---|---|
| Akdeniz İklimi | Akdeniz, Ege, Marmara kıyıları | Yazlar sıcak/kurak, kışlar ılık/yağışlı. Kar yağışı nadirdir. | Maki / Taş evler |
| Karadeniz İklimi | Karadeniz ve Marmara kıyıları | Her mevsim yağışlıdır. | Orman / Ahşap evler |
| Karasal İklim | İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu | Yazlar sıcak/kurak, kışlar kar yağışlı ve soğuk. | Bozkır / Kerpiç evler |
Yer Şekillerinin Ekonomik ve Sosyal Etkileri
- Dağlar
- Türkiye'nin en baskın yer şeklidir. Sanayi ve ulaşımı zorlaştırırken, akarsuların hızlı akmasını (enerji potansiyeli ve rafting) sağlar.
- Ovalar ve Platolar
- Tarım ve yerleşim için uygun alanlardır. Çukurova, Bafra ve Çarşamba gibi delta ovaları verimli tarım merkezleridir.
- Hidroelektrik Enerji
- Akarsular üzerine kurulan barajlar aracılığıyla sudan elektrik (hidroelektrik) üretilir, bu sular aynı zamanda tarımsal sulamada kullanılır.
2. Türkistan’da Kurulan İlk Türk Devletleri ve Medeniyete Katkıları
Türklerin ana yurdu Orta Asya (Türkistan), sert karasal iklimi ve geniş bozkırlarıyla Türk karakterini ve yaşam tarzını (konar-göçer) şekillendirmiştir.
Temel Devlet Yapıları
- Asya Hun Devleti
- İlk teşkilatlı Türk devletidir. Mete Han döneminde onluk sistem ve tüm Türk boylarının tek çatı altında toplanması gibi askeri ve siyasi başarılar elde edilmiştir.
- Göktürkler (Köktürkler)
- Türk adıyla kurulan ilk devlettir. 38 harfli Göktürk alfabesi kullanılmış ve Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Kitabeleri (Bilge Kağan, Kültigin, Vezir Tonyukuk adına) dikilmiştir.
- Uygurlar
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Maniheizm dinini benimsemişler, bu durum savaşçılık özelliklerinin azalmasına karşın tarım, mimari ve matbaacılık gibi kültürel alanlarda ilerlemelerine yol açmıştır.
Türk Devlet Teşkilatı ve Kültürel Kavramlar
- Kut Anlayışı
- Ülkeyi yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılmasıdır.
- Kurultay (Toy)
- Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisidir. Son söz kağana aittir. Hatun (kağanın eşi) kurultaya katılarak Türk kadınının yönetimdeki yerini temsil eder.
- Töre
- Yazısız hukuk kurallarıdır; adaleti, eşitliği ve iyiliği temel alır.
- Askeri Yapı
- "Ordu-millet" anlayışı hakimdir. Mete Han tarafından kurulan onluk sistem (10 başı, 100 başı, 1000 başı), modern orduların temelini oluşturur.