Canlılarda Sistemler

I. Üreme Yöntemleri: Eşeyli ve Eşeysiz Üreme

Canlıların sayılarını artırarak nesillerini devam ettirmesi olayına üreme denir. Üreme, temel olarak iki şekilde gerçekleşir:

1. Eşeysiz Üreme

Tek bir ata canlıdan, üreme hücreleri olmaksızın, ata canlı ile aynı kalıtsal özelliklere sahip yeni bireylerin oluşmasıdır. Genetik çeşitlilik yoktur ve temelinde mitoz bölünme vardır.

Bölünerek Üreme

Amip, bakteri, öglena ve paramesyum (terliksi hayvan) gibi tek hücreli canlılarda görülür. Canlının ikiye bölünmesiyle gerçekleşir.

Tomurcuklanarak Üreme

Ata canlının vücudunda oluşan çıkıntıların (tomurcuk) gelişerek yeni bir canlı oluşturmasıdır. Hidra, mercan, deniz anası, sünger ve bira mayasında görülür.

Vejetatif Üreme

Bitkilerin kök, gövde, dal veya yaprak gibi kısımlarından yeni bitkilerin oluşmasıdır. Patates, çilek, gül, asma, soğan ve sarımsak gibi bitkilerde yaygındır.

Rejenerasyonla (Yenilenme ile) Üreme

Canlıdan kopan parçaların kendisini tamamlayarak yeni bireyler oluşturmasıdır. Deniz yıldızı ve toprak solucanında görülür.

Önemli Not: Kertenkelenin kopan kuyruğunu tamamlaması bir üreme değil, sadece bir onarımdır.

2. Eşeyli Üreme

Erkek ve dişi üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) birleşmesiyle gerçekleşen üreme şeklidir. Temelinde mayoz bölünme vardır ve kalıtsal çeşitlilik sağlar. Sperm ve yumurtanın birleşmesine döllenme, döllenmiş yumurtaya ise zigot denir.

II. Bitkilerde Üreme, Büyüme ve Gelişme

Çiçekli bitkilerde üreme organı çiçektir. Çiçeğin temel kısımları şunlardır:

Taç Yaprak

Çiçeğin renkli, kokulu ve gösterişli kısmıdır; tozlaşma için böcekleri çeker.

Çanak Yaprak

Çiçeği tomurcuk halindeyken korur ve yeşil rengiyle fotosentez yapar.

Erkek Organ

Başçık (polen üretilen yer) ve sapçıktan oluşur. Bitki spermi olan polenler burada üretilir.

Dişi Organ

Dişicik tepesi (yapışkan kısım), dişicik borusu ve yumurtalıktan (yumurtanın üretildiği yer) oluşur.

Bitkinin Hayat Döngüsü ve Çimlenme

Tozlaşma

Polenlerin rüzgar, su veya arılar gibi canlılar aracılığıyla dişi organın dişicik tepesine taşınmasıdır.

Döllenme

Polenlerin yumurtalığa inerek yumurta ile birleşmesi ve zigot oluşturmasıdır.

Tohum ve Meyve Oluşumu

Zigot embriyoya dönüşür; embriyonun etrafı besin ve koruyucu bir kabukla sarılarak tohumu oluşturur. Tohumun etrafındaki etli bölüme meyve denir.

Çimlenme

Tohumdaki embriyonun uygun koşullarda gelişerek yeni bir bitkiyi (fidan/filiz) oluşturmasıdır.

III. Hayvanlarda Üreme ve Gelişme

Hayvanlarda üreme ve gelişim stratejileri omurgalı grupları arasında farklılık gösterir:

Başkalaşım (Metamorfoz)

Bazı canlılar yumurtadan çıktıklarında ata canlıya benzemezler ve zamanla yapısal değişikliğe uğrarlar. Kurbağalarda (yumurta -> iribaş -> genç kurbağa -> erişkin kurbağa) ve kelebeklerde (yumurta -> tırtıl -> pupa/koza -> kelebek) başkalaşım görülür.