Deyimler, Atasözleri ve Parçada Anlatım
5. Sınıf · Türkçe · 2. Ünite · 5 sayfa
1. Deyimler ve Atasözleri
Türkçenin zenginliğini yansıtan bu kalıplaşmış sözler, belirli kurallara ve özelliklere sahiptir.
1.1. Deyimlerin Özellikleri ve Örnekler
Deyimler, genellikle gerçek anlamından uzaklaşmış, bir durumu ya da kavramı etkileyici bir şekilde anlatan kalıplaşmış söz gruplarıdır.
Genel Özellikler:
En az iki sözcükten oluşurlar.
Kalıplaşmışlardır; sözcüklerin yeri değiştirilemez veya yerine eş anlamlıları getirilemez.
Çoğunlukla mecaz anlamlıdır, ancak gerçek anlamlı olanları da mevcuttur (Örn: "Kimi kimsesi olmamak").
Kişiye göre çekimlenebilirler (Örn: "Başa çıktım", "Başa çıktın").
Ders verme amacı gütmezler; sadece bir durumu anlatırlar.
| Deyim | Anlamı |
|---|---|
| Eli ayağına dolaşmak | Şaşırmak, telaşlanmak. |
| Lafı ağzından kaçırmak | İstemediği halde boş bulunup söyleyivermek. |
| Ağzındaki baklayı çıkarmak | Uzun süre sakladığı bir sırrı açıklamak. |
| Boyunun ölçüsünü almak | Bir işte yetersizliğini kabullenmek. |
| Ateş püskürmek | Çok sinirlenmek, öfkelenmek. |
| Dirsek çürütmek | Bir iş veya eğitim için çok çalışmak. |
| Kılı kırk yarmak | Çok titizlenmek, en ince ayrıntısına kadar incelemek. |
| Yelkenleri suya indirmek | Direnmekten vazgeçip kabul etmek. |
| Baltayı taşa vurmak / Çam devirmek | Farkında olmadan birini kıracak söz söylemek (Pot kırmak). |
| İğneyle kuyu kazmak | Yetersiz imkanlarla çok güç bir işi başarmaya çalışmak. |
1.2. Atasözlerinin Özellikleri ve Örnekler
Atasözleri, uzun gözlem ve tecrübeler sonucu oluşmuş, öğüt veren kalıplaşmış cümlelerdir.
Genel Özellikler:
Tamamen kalıplaşmıştır; hiçbir kelime değiştirilemez (Örn: "Damlaya damlaya göl olur" yerine "deniz olur" denilemez).
Çoğu mecaz anlamlıdır (Örn: "Ağaç yaş eğilir" - Eğitimin küçük yaşta başladığını anlatır).
Gerçek anlamlı olanları da vardır (Örn: "Bugünün işini yarına bırakma").
Ders verme ve yol gösterme amacı taşırlar.
Önemli Atasözü Grupları:
Yakın Anlamlılar: "Terzi kendi söküğünü dikemez" ve "Mum dibine ışık vermez" (İnsanın bazen en yakınındakine faydalı olamaması).
Zıt Anlamlılar: "Akıl adama sermayedir" (Aklı över) ile "Akıllı köprüyü arayıncaya dek deli suyu geçer" (Harekete geçmenin önemini vurgular).
Önyargı Bildirenler: "Kişi arkadaşından bellidir."
2. Parçada Anlatım
Metinler, yazılış amaçlarına ve kullanılan unsurlara göre farklı kategorilere ayrılırlar.
2.1. Metin Türleri
Bilgilendirici Metinler: Herhangi bir konuda bilgi vermek amacıyla yazılırlar. Nesnel cümleler kullanılır, açıklayıcı anlatım hakimdir ve dil açık, anlaşılırdır.
Hikaye Edici Metinler: Bir olayın yer, zaman ve kişi unsurlarına bağlı kalarak anlatıldığı metinlerdir. Neden-sonuç ilişkisi içinde kurgulanırlar.
2.2. Anlatım Biçimleri ve Unsurları
Gerçek Anlatım: Yaşanmış veya yaşanması mümkün olan olayları içerir. Hayal ürünü unsurlara yer verilmez.
Kurgusal Anlatım: Olağanüstü durumlar, konuşan hayvanlar veya cansız varlıklar gibi hayali unsurları içerir.
Hikaye Unsurları:
Olay: Metinde anlatılan temel yaşantı.
Kişiler: Olayı yaşayan varlıklar (İnsan veya insan dışı varlıklar).
Yer: Olayın geçtiği mekan.
Zaman: Olayın gerçekleştiği an (Belirli veya belirsiz olabilir).